Mercurius is niet meer dan een stip (zie pijl) als hij, tussen wat wolkenflarden, voor de zon langs trekt.
Op 9 mei j.l. was er een zonsverduistering, waarbij Mercurius tussen ons en de zon inschoof. Daar hebben we niet veel van gemerkt, want bij zo’n gelegenheid wordt het enorme verschil in grootte tussen de zon en haar kleinste planeet (sinds Pluto niet meer mee mag doen) duidelijk zichtbaar.
De diameter van de zon is bijna 300 keer zo groot als van haar dichtstbijzijnde planeet. Dan blijft er bij een ‘verduidetering’ (ook wel ‘overgang’ genoemd) niet meer dan een stipje over.
Mercurius draait op een kleine 60 miljoen km z’n ellipsje rond de zon. Onze aarde doet dat op 2,5 keer grotere afstand. Mercurius, met een diameter van 4800 km, is ongeveer 2,5 keer kleiner dan de aarde dus blijft er van dat dappere ding weinig over wanneer we daar vanaf onze planeet naar kijken. Maar als punt blijft ie opvallend.
Haidt heeft een punt
Lees het volgende hoofdstuk!
Nieuw!
HAIDT: een wat vreemde vogel? Maar hij heeft wel een punt!
Lees dit nieuwe hoofdstuk.
Volgende hoofdstuk over De Waal: wordt nog aan gewerkt.
Een piepjonge ster, zo’n 100.000 jaar oud, te midden van een vlindervormige gas- en stofnevel, in het sterrenbeeld de Zwaan.
Sterren worden geboren uit gas- en stofnevels die langzaam verdichten en gaan roteren. Een ster bestaat vrijwel geheel uit waterstof dat door samenballen zó heet is geworden dat een kernfusieproces ontstaat, vergelijkbaar met een waterstofbom, waarbij helium wordt gevormd. Dit fusieproces gaat net zolang door totdat alle waterstof in de kern is opgebrand. De meeste sterren doen daar miljarden jaren over.
Onze zon, -een vrij kleine ster-, is daar al zo’n vier miljard jaar mee bezig en zal daar nog even zoveel jaren mee doorgaan voordat de volgende fase intreedt. Dan verandert ze eerst in een “rode reus” en daarna in een “witte dwerg”, enorme vormveranderingen die het gevolg zijn van extreme chemische veranderingen die er, na het opraken van de waterstof in de kern van de ster, plaatsvinden. De zon verandert dan in een nucleaire chemische fabriek waarin opnieuw kernfusieprocessen ontstaan, maar die nu geen helium, maar zwaardere elementen voortbrengen.
Supernova
Donkere stofwolken verhinderen een goed zicht op grote delen van ons melkwegstelsel. In een van de openingen in het stof werd kortgeleden een oplichtende ster ontdekt: een supernova (zie inlas).
Supernovae verschijnen af en toe als nieuwe sterren aan de hemel. Het zijn echter sterren die in de laatste fase van hun bestaan, na het instorten van hun kern, in een gigantische ontploffing ten onder gaan en daarbij materie het heelal in blazen.
Zo’n ontploffing kan enkele weken tot maanden duren en dooft dan uit. De grote sterren vormen in dit stervensproces, door gefaseerde kernfusies, vrijwel alle bekende zware elementen. Lichte elementen, zoals zuurstof, koolstof en stikstof (essentieel voor de vormen van leven die wij kennen) worden vooral door kleine sterren, zoals onze zon, in hun eindfase het heelal in geslingerd.
Onze aarde (Gaia, Terra)
Onze aarde is ontstaan uit verdichtingen in de gas- en stofwolk waaruit ook de zon is ontstaan. Daarin moet al heel wat “afval” van kleine en groet sterren hebben gezeten, want alleen al op onze aarde is een rijke verzameling van lichte en zware elementen te vinden. Zo bestaat de aardkern uit ijzer en nikkel, de aardmantel uit silicium (gesteente en zand), terwijl voor het ontstaan van alle levensvormen een verzameling lichtere elementen nodig is geweest.
Hieruit valt af te leiden dat onze zon een ster van de tweede generatie moet zijn, omdat er eerst, in de 10 miljard jaar na de oerknal, andere sterren moesten opbranden en ten onder moesten gaan om de basisingrediënten voor ons zonnestelsel te leveren. Geen zachte evolutie dus, maar een ontwikkeling met ook revolutionaire trekjes.
Evolutie: nieuwe ideeën
Ook ideeën kunnen evolueren. Soms zijn er ook hierbij veranderingen met revolutionaire trekjes.
Voor ons onderwerp, de ontwikkeling van het geweten, zijn er revolutionaire veranderingen in de theorievorming te melden die, voor een belangrijk deel, voortkomen uit nieuwe inzichten op basis van Darwin’s EVOLUTIE–leer.
Door alle voorvechters van de recente theorieën over de gewetensontwikkeling (zie inhoudsopgave) wordt naar Darwin verwezen.
Vooral door de laatste drie:
Nieuw!
BLAIR: over psychopathie (“gewetenloosheid”); een nieuw hoofdstuk!
Botsing van sterrenstelsels: destructie of integratie?
Sterrenstelsels verplaatsen zich met grote snelheid door het heelal. Soms komen ze dan bij elkaar in de buurt, of vindt er zelfs een botsing plaats, zoals op deze foto is te zien. Het resultaat van de botsing zal echter pas over miljoenen jaren te zien zijn. Waarschijnlijk zal er dan één sterrenstelsel zijn gevormd, nadat het grootste, links, het kleinere heeft ‘opgeslokt’. Ook al gaat het om een ‘aanvaring” van twee stelsels met ieder miljarden sterren, toch zullen er maar weinig echte botsingen tussen sterren zijn, omdat de ruimte tussen de individuele sterren gigantisch is. Waar stofwolken botsen ontstaan nieuwe sterren. Wanneer de centra van de stelsels zwarte gaten bevatten (een rare naam voor oorden waar de materie zó compact is dat zelfs het licht er niet uit kan ontsnappen) ontstaan de zwaartekrachtgolven waarover recent zoveel te doen is geweest.
Hoewel er heel wat in de twee stelsels zal veranderen, is het resultaat toch meer dat van integratie van twee stelsels dan van destructie.
Andromeda
Ook ons eigen melkwegstelsel ligt op ramkoers met een soortgenoot: met het dichtstbijzijnde stelsel en buurvrouw, het Andromedastelsel. Het duurt echter nog zo’n vier miljard jaar voordat die botsing eruit zal zien als op bovenstaande foto.
Onze wonderschone buurvrouw Andromeda, nog maar 2,5 miljoen lichtjaar van ons verwijderd.
Toch een wat ongemakkelijk idee? Het is nog veel erger, want tegen die tijd is onze zon zowat door haar voorraad brandstof, de waterstof in de kern, heen, waarna ze zal opzwellen tot een rode reus, een gigantische ster die de planeten Mercurius en Venus, -die het dichtstbij de zon hun rondjes draaien-, zal opslokken. We moeten zorgen dar we tegen die tijd, liefst via de hyperruimte1 en met voldoende warp speed 2, een gezellige andere planeet hebben gevonden. Waarschijnlijk is er keus genoeg, maar voor onze huidige begrippen zijn ze nog onbereikbaar ver. Maar, we hebben nog even de tijd: ongeveer duizend maal de tijd sinds de mensensoort, -als afsplitsing van de gezamenlijke voorouder met chimpansee en bonobo-, op twee benen op onze aarde rond ging lopen. Dat moet toch lukken?
Botsing van ideeënstelsels
Ook ideeën en theorieën kunnen botsen. Dat kan gaan om deelaspecten van een overkoepelende theorie, zoals voor de kinderontwikkeling over de vraag: verloopt die stapsgewijs, in duidelijk te onderscheiden fasen, of verloopt die geleidelijk en vloeiend?
Het kan echter ook gaan om fundamenteel verschillende opvattingen, vaak terug te voeren op verschillen in wereldbeeld, zoals de vraag of psychische eigenschappen en stoornissen het resultaat zijn van aanleg (Nature) of van opvoeding (Nurture). Lange tijd hebben aanhangers van beide richtingen elkaar fel bestreden, maar inmiddels is er een bloeiende tak van wetenschap, -zeer interdisciplinair van aard-, ontstaan die gedragsgenetica (Behavior Genetics) wordt genoemd die, veelal door onderzoek van geadopteerde tweelingen, met geavanceerde statistische methoden een schatting kan maken van de bijdrage die door erfelijkheid en opvoeding worden geleverd aan de ontwikkeling van bepaalde vermogens (zoals intelligentie en empathie), of stoornissen (zoals angst-, stemmings-, of gedragsstoornissen). Ook hier is dus meer integratie dan destructieve verwerping van ideeën het resultaat van eerdere botsingen.
Ook ik streef naar integratie van bestaande ideeën en opvattingen als het gaat om ons onderwerp: het geweten.
Nieuw in deze aflevering:
drie hoofdstukken over de gewetensontwikkeling:
deze keer met videobeelden in het hoofdstuk over Emde
Fascinerende beelden van hemellichamen, gaswolken en stofnevels geven ons inzicht in de structuur en ontwikkeling van het heelal.
Ontwikkeling van sterren bij de Paardenkopnevel in het sterrenbeeld Orion
Deze afbeelding laat een stofnevel zien in een gedeelte van het sterrenbeeld Orion waar nieuwe sterren worden gevormd. Deze regio is ongeveer 1500 lichtjaar van ons verwijderd. Dat wil zeggen dat het licht van de nevel er 1500 jaar over doet om ons te bereiken. Wat we dus vanaf de aarde zien is hoe de nevel er aan het begin van de Middeleeuwen uitzag. We kijken dus terug in de tijd.
Hoe beter telescopen in staat zijn om ver verwijderde objecten in het heelal zichtbaar te maken, hoe verder we kunnen terugkijken in de tijd. Dat lukt inmiddels zo goed dat er nu signalen kunnen worden opgevangen van sterrenstelsels uit de beginfase van het heelal.
Hubble Ultra Deep Field 2014: heel, heel lang geleden en heel, heel ver hiervandaan.
Op bijgaande afbeelding zijn sterren te zien die relatief dichtbij ons zonnestelsel staan, maar ook verderaf staande sterrenstelsels. Hoe kleiner ze zijn hoe verderaf, maar daarmee ook hoe ouder ze zijn. Het is dus een momentopname waarop onvoorstelbaar grote afstanden, maar ook een onvoorstelbaar groot tijdsverloop in één beeld zijn gevangen. Over zoiets kun je nadenken, maar het gaat je voorstellingsvermogen te boven. Het kan alleen maar leiden tot bescheidenheid over wat er in ons denkraam past.
Hubble Space Telescope buiten de storende invloed van de dampkting
Om beter te begrijpen hoe ons huidige heelal in elkaar zit en functioneert, bestuderen we de ontwikkeling ervan. Door steeds verderaf gelegen objecten te bekijken zien we steeds vroegere en dus steeds jongere fasen van het heelal. De wordingsgeschiedenis komt daardoor in beeld. 1
De ontwikkeling van het geweten
De methode van de astronomie lijkt op de manier waarop we onszelf en andere mensen proberen te begrijpen: door te bestuderen hoe we ons hebben ontwikkeld, zowel als persoon (voorgeschiedenis of ontogenese), maar ook als mensensoort (evolutie of fylogenese ).
Zo is er, bijvoorbeeld, veel werk gemaakt van de bestudering van de verschillende fasen van de ontwikkeling van de intelligentie. Je kunt daaraan zien hoe deze van concreet denken zich verder ontwikkelt tot meer abstract denken, met uiteindelijk hypothetisch-deductief denken, zoals dat door de bekende ontwikkelingspsycholoog Jean Piaget is beschreven. 2 Ook kun je je daardoor beter voorstellen hoe de ‘denkwereld’ van iemand bij wie die ontwikkeling is gestagneerd er uitziet. Of beter signaleren wanneer van de normale ontwikkelingslijnen wordt afgeweken.
Op dezelfde manier kan de bestudering van de gewetensontwikkeling ons duidelijk maken langs welke lijnen deze verloopt. En hopelijk ook hoe en waardoor deze kan ontsporen.
Voor de bestudering van ontwikkelingsprocessen zijn nog relatief weinig theoretische modellen beschikbaar. Zo zijn we, wat de kinderontwikkeling betreft, goed in staat verschillende ontwikkelingsfasen te beschrijven; hoe het met een kind op moment A en moment B erbij staat. Maar we hebben nog geen theorie waarmee we het veranderingsproces van A naar B kunnen beschrijven en bestuderen. Dat geldt overigens ook voor de natuurwetenschappen. Sinds Newton’s grote ontdekkingen zitten we nog steeds vast aan zijn statische en deterministische model waarmee geen blijvende veranderingen zijn te beschrijven. Een theorie voor “het ingewikkelde” ontbreekt nog. 3
Gebruik de Terug-knop linksboven om terug te gaan naar de vorige webpagina.
Sterrenkunde is een oude hobby van mij. De NASA heeft veel foto’s, bijvoorbeeld van de Hubble ruimtetelescoop, ter beschikking gesteld voor algemeen gebruik. ↵
Foto’s van de Witch Head nebula in het sterrenbeeld Orion
Deze Witch Head reflectienevel in het sterrenbeeld Orion bestaat uit interstellair stof dat door Rigel, een grote blauwe (en dus jonge) ster, wordt verlicht. De afbeelding is samengesteld uit verschillende componenten (composite picture). o.a. deelfoto’s in verschillende kleuren die vervolgens zijn geïntegreerd. Het is een soort compositietekening, van een persoon die wordt gezocht.
Compositie van het geweten
Dat lijkt wel wat op de manier van werken voor de hoofdstukken van vandaag: een verzameling van beschrijvingen en indrukken van het geweten uit woordenboeken, encyclopedieën en citaten moet leiden tot een zo goed mogelijk lijkend “plaatje” ervan.
Voor wie dat leuk vindt: laat me weten of mijn “compositie” van het geweten moet worden aangepast.
Waren de opvattingen over en de beleving van het geweten vroeger anders dan in onze moderne tijd? Misschien kan een vergelijking van de uitbeelding van morele conflicten in oude en moderne drama’s ons een indruk geven.
Het geweten – good or evil – in ruimte en tijd. Was het vroeger anders?
Morele conflicten vroeger anders?
We zullen een vergelijking maken tussen de manier waarop morele dilemma’s zijn uitgebeeld in thematisch vergelijkbare tragedies.
Het gaat om de drama’s Antigone van Sophocles1 en Orestes van Aeschylos2 die met toneelstukken van Shakespeare3 worden vergeleken: respectievelijk Macbeth en Hamlet.
De eerste twee zijn uit de vijfde eeuw vC. De andere zijn ongeveer 1000 jaar jonger. Klassieke Oudheid versus (bijna) Moderne Tijd (zie Vroegmoderne tijd).
Sophocles en Aischylos schreven in een tijd waarin je een goed mens was wanneer je je rol in de samenleving goed vervulde 4. Je moest doen wat er van een goede slager, koopman of soldaat werd verwacht en dat was voldoende.
In de Westerse cultuur van onze tijd, en ook in die van Shakespeare, — aan de vooravond van de Verlichting–, gaat het niet alleen om wat en hoe je iets doet, maar, veel meer dan in oude tijden, om wat daarbij je motieven en intenties zijn De stap van rol naar intentie maakt de uitbeelding van een moreel conflict een stuk ingewikkelder.
De Griekse Tragici hadden daarom andere methoden nodig dan Shakespeare om een moreel conflict zo uit te beelden dat de toeschouwers begrepen waar het om ging.
De eerste vergelijking gaat tussen Antigone en Macbeth.
Creon, in Antigone, is, net als Macbeth, een machtsbeluste leider voor wiens brandende ambitie alles en iedereen moest wijken. Antigone wil zich niet neerleggen bij Creons decreet dat haar broer, die in een tweegevecht is gesneuveld, niet mag worden begraven, met de bedoeling om hem te onteren en zijn geest geen rust te gunnen. Creon straft Antigone, maar krijgt daardoor zijn zoon, die met Antigone wil trouwen, tegenover zich. Ook het koor van burgers kiest de kant van Antigone. In de dramatische ontwikkelingen die daarop volgen plegen al de leden van zijn gezin zelfmoord en blijft Creon vertwijfeld achter, zichzelf en zijn lot beklagend.
Sophocles beeldt hier een moreel conflict uit door verschillende personages een rol in dat conflict te geven, niet door het voor te stellen als een innerlijk conflict van één persoon.
Shakespeare’s Macbeth vermoordt successievelijk iedereen in wie hij een potentiële rivaal ziet voor de troon. Maar hij moet er een zware prijs voor betalen. Want na verloop van tijd raakt hij zozeer bevangen door angst, schuldgevoel en wroeging dat hij krankzinnig wordt. Zijn vrouw, die hem aanvankelijk, vanwege eigen ambities, tot zijn wreedheden had aangespoord, pleegt door wroeging zelfmoord. Macbeth sterft in een gevecht met een van zijn rivalen.
Shakespeare toont hier aan zijn publiek een man die geteisterd wordt door zijn geweten, door een innerlijk conflict.
De tweede vergelijking gaat tussen Orestes en Hamlet.
Orestes en Hamlet hebben beiden meegemaakt dat hun vader werd vermoord door de minnaar van hun moeder.
Orestes’ moeder was medeplichtig en hij vermoordde hen beiden. Door de moord op een bloedverwant overtreedt hij een zware wet van de goden. Hij wordt daarom door de Furiën, de wraakgodinnen, meedogenloos achtervolgd. Andere goden vinden dat niet billijk en besluiten, –in een van de versies van het stuk–, er een rechtszaak van te maken, waarbij Apollo optreedt als advocaat voor Orestes, de Furiën als aanklagers en Pallas Athene als rechter. hij wordt daarbij vrijgesproken.
Ook hier zien we dat Aischylos het morele conflict de vorm geeft van een extern conflict. Blijkbaar is dat de manier waarop hij aan de toeschouwers kan duidelijk maken om welke complexe tegenstellingen het gaat.
Wanneer Shakespeare zijn Hamlet laat twijfelen over de vergelding die de geest van zijn vader van hem heeft geëist, dan toont hij zijn publiek een met zichzelf worstelende persoon.
Blijkbaar is dat voor het publiek, in Shakespeare’s tijd, een voldoende duidelijke uitbeelding van het morele dilemma waar Hamlet mee worstelt. Zijn publiek heeft blijkbaar al geleerd en ervaren dat het geweten zo werkt.
Wat was er vroeger anders?
Sophocles en Aischylos hadden personages in verschillende rollen nodig. Die personen zijn met elkaar in conflict. Het blijft extern. Bij ‘Orestes’ wordt dit mooi verbeeld door een proces voor een rechtbank.
Bij Shakespeare zijn vergelijkbare morele kwesties door personages met een innerlijk conflict uitgebeeld. De ‘rechtbank’ speelt zich af in hun innerlijk. Het geweten is daar rechter, aanklager, advocaat en bestraffer tegelijk.
Het lijkt mij aannemelijk dat dit erop wijst dat het publiek in Shakespeare‘s tijd beschikte over een verder gevorderd inzicht in en een grotere vertrouwdheid met het eigen geweten als ‘strijdtoneel’ van morele conflicten.
Dat zou o.a. kunnen worden toegeschreven aan de invloed van de biecht, die in die tijd al een paar eeuwen verplicht was gesteld voor iedereen (voor details zie Een stukje historie).
Ontwikkelingsstap
Interessant genoeg zien we ditzelfde verschil, tussen beoordeling van het effect en van intentie, ook in de ontwikkeling van kinderen. Bij een misstap letten heel jonge kinderen vooral op wat er is gebeurd (hoeveel is er stuk gegaan?) en wat oudere kinderen op de intentie (waarom heb je iets stuk gemaakt?). Dit laatste wordt als een vooruitgang beschouwd. Het lijkt wel of er in de historie ook een ontwikkelingsstap is gemaakt.
Informatie over de website →Wegwijs of Inhoud Reactie plaatsen: scroll naar beneden, of klik op Discussie Gebruik de Terug-knop om terug te gaan naar de vorige webpagina.
omdat deze website over het geweten gaat en geweten de vertaling is van conscientia (Latijn) en conscientia is afgeleid van het werkwoord conscire
en ook omdat con-scire betekent: samen-weten vrij vertaald: kennis delen
daarom leek mij con-scire.nl wel een geschikte naam
Sterren en geweten
Ik gebruik graag astronomische afbeeldingen, als verfraaiing of blikvanger, omdat ik ook in de sterrenkunde ben geïnteresseerd. In de diepten van het heelal zijn net zo’n interessante vraagstukken te vinden als in de diepten van de menselijke geest.
Informatie over de website: klik opL Wegwijs of Inhoud Voor een reactie: scrol naar beneden, of klik op Discussie Gebruik de Terug-knop om terug te gaan naar de vorige webpagina.
Juli 1950, allereerste lancering van een raket vanaf Cape Canaveral, Florida. Er zullen er nog vele volgen. Een historisch moment in de Amerikaanse ruimtevaart.
Toen ik deze foto, na jaren, weer terugzag, herinnerde ik mij hoe spannend ik in mijn jongensjaren de ruimtevaart gevonden heb. Later verschoof die belangstelling naar de sterrenkunde.
Lancering website over het geweten
Gaat dat wel samen: interesse in de sterrenkunde en in het geweten?
Ik ben daarmee in goed gezelschap, want de Duitse filosoof Immanuel Kant 1, groot denker van de Verlichting, schreef hierover:
“Zwei Dinge erfüllen das Gemüt mit immer neuer und zunehmender Bewunderung und Ehrfurcht, je öfter und anhaltender sich das Nachdenken damit beschäftigt: der bestirnte Himmel über mir und das moralische Gesetz in mir.” 2
Vertaling: Twee dingen vervullen het gemoed met steeds nieuwe en steeds toenemende bewondering en ontzag, hoe vaker en intenser het nadenken zich erop toelegt: de sterrenhemel boven mij en de morele wet in mij. 3
Na de successen van de Russen met hun Spoetniks in 1957, creëerden de VS, in antwoord daarop, de National Aeronautics and Space Administration, beter bekend als de NASA. Dagelijks publiceert deze organisatie foto’s van hemellichamen, waarvan een gedeelte is vrijgegeven en die ik op deze website graag ter verfraaiing en als blikvanger gebruik.
Aankondiging hoofdstuk over het geweten
Dit bericht is de aankondiging van de start van deze website en het eerste in een reeks van aankondigingen van hoofdstukken over het geweten.
Opmerking Bovenstaand bericht is in 2015 geschreven. Inmiddels is de website uitgebreid met hoofdstukken en aanvullende informatie die via onderstaande links is te vinden.
bijgewerkt op 08-10-2019
Informatie over de website –> Wegwijs of Inhoud Voor een reactie: –> klik opDiscussie Gebruik de Terug-knop linksboven om terug te gaan naar de vorige webpagina.
