Wat is het geweten?

Die vraag is niet gemakkelijk te beantwoorden.
Als je de term geweten  bijvoorbeeld in woordenboeken en encyclopedieën opzoekt, krijg je geen duidelijk, eensluidend antwoord.
Wie zou er een antwoord op die vraag weten?
Of, wie hebben zich tot nog toe met het geweten beziggehouden?

Diverse invalshoeken voor het geweten

Theologen

Religies geven in hun leer richtlijnen over hoe men dient te leven en over wat goed en wat verwerpelijk is. Deze richtlijnen impliceren een morele zelfbeoordeling en dus raadpleging van het eigen geweten. Daarom komt het geweten in teksten van geestelijk leiders en theologen vaak voor. Zij baseren zich daarbij, zoals in geval van de vijf grote godsdiensten (Hindoeïsme, Boeddhisme, Jodendom, Christendom, Islam), op heilige boeken, zoals de Veda’s, preken van de Boeddha, de Bijbel, of de Koran. Hun uitleg en verkondiging hebben grote invloed op de wijze waarop de leden van hun eigen geloofsgemeenschap hun geweten ervaren. Voor velen zijn gewetensvragen daardoor eigenlijk geloofskwesties en is het geweten een innerlijke stem die Gods wil of wet verkondigt.

Filosofen

In de westerse filosofie heeft Socrates zich als eerste, en vrijwel uitsluitend, met de ethica beziggehouden. Sinds Plato hebben alle grote filosofen steeds de drie hoofdonderwerpen van de filosofie behandeld: de Fysica (kennis van de wereld), de Logica (zuiver en begrijpelijk redeneren) en de Ethica (moraalfilosofie) 1.
De ethica werd al door Aristoteles, samen met de politiek, tot de praktische wijsbegeerte’ gerekend. Deze “handelt over de zedelijke begrippen en gedragingen, over wat goed en kwaad is 2; of, aders geformuleerd, over de praktische vraag: “hoe houden we het uit met elkaar en met onszelf? 3. Welke normen en waarden zijn belangrijk en hoe bepaal je dat? waarop moet het geweten zich richten? Het gaat bij de ethiek dus om de inhoud, terwijl het (dis)functioneren van het geweten zelf hierbij niet het hoofdonderwerp is, al worden daarover door filosofen, zoals Immanuel Kant 4, wel uitspraken gedaan.

In de filosofie gaat het om de overtuigingskracht van zorgvuldig opgebouwde en geformuleerde redeneringen, niet om argumenten op basis van empirisch onderzoek, zoals dat bij de volgende wetenschappers wel het geval is.

Psychologen

De gewetensfunctie kan worden bestudeerd als onderdeel van de persoonlijkheid. Belangrijk is daarbij hoe het geweten zich ontwikkelt, zowel ontogenetisch (ontwikkelingspsychologie gericht op het individu) als fylogenetisch (evolutionaire psychologie gericht op de mens als soort).
Ook verwante vakgebieden als sociale psychologie en pedagogiek kunnen hieraan een bijdrage leveren.

Psychiaters

De psychiatrie, als medische discipline, richt zich op psychische stoornissen en daarmee ook op afwijkingen in de gewetensfunctie en -ontwikkeling, met de bedoeling dergelijke afwijkingen te voorkomen of te behandelen. Daarvoor is een grondige kennis van de normale functie en ontwikkeling vereist. De bestudering daarvan hoort tot het vakgebied van de psychologie.
De forensische tak van de psychiatrie houdt zich bezig met strafrechtelijke vragen, zoals de mate van toerekeningsvatbaarheid van een verdachte tijdens een rechtszaak.
Kinder- en jeugdpsychiaters houden zich bezig met wat er in de loop van de ontwikkeling van kinderen verkeerd kan gaan, dus ook wat het geweten betreft.

Neurowetenschappers

Sinds enkele jaren zijn er beeldvormende technieken beschikbaar waarmee onderzoekers het functioneren van hersengebieden kunnen bestuderen, zoals fMRI (functionele kernspintomografie). Hierdoor is een toenemende belangstelling ontstaan voor onderzoek naar psychische stoornissen, waaronder autisme en psychopathie, en daarmee ook voor de gewetensfunctie.

Er zijn meer disciplines die zich met het geweten bezighouden, zoals psychotherapeuten, sociologen, antropologen en ethologen. Zij maken meestal gebruik van omschrijvingen van het geweten die zij aan psychologische studies ontlenen.
Ze hebben allemaal hun eigen manier om verschijnselen te benoemen, te verklaren en te bestuderen.

Keuze

Mijn belangstelling gaat uit naar het psychisch functioneren en disfunctioneren, dus kies ik voor de psychologische invalshoek.

Inventarisatie

Ook in de psychologie is echter geen duidelijk, eensgezind antwoord te vinden.
De psycholoog en filosoof Blasi stelt dat onderzoekers, in zo’n geval, uitgaan van de betekenis die het woord geweten in het dagelijks spraakgebruik heeft:
Theorists, including psychologists, do depart from common understanding and language.”  5.

We gaan daarom een inventarisatie maken van wat er onder geweten wordt verstaan en welke kenmerken men er aan toeschrijft.
Woordenboeken, encyclopedieën en citaten zijn daarvoor een geschikte bron.
———————–——— I ——————————— ©2015 horsey

← naar vorige:  Inhoudsopgave
naar volgende hoofdstuk:  Een stukje historie


Informatie over de website →   Wegwijs of Inhoudsopgave

Plaats een reactie → klik op  Discussie

Gebruik de Terug-knop linksboven om terug te gaan naar de vorige webpagina.


  1. Gude, 2010
  2. Van Dale Online, 2014
  3. Gude, 2010
  4. 1724-1804
  5. Blasi, 1990; p.41
avatar
3 Comment threads
3 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
4 Comment authors
TestpilootHarrybill horseyIetje Recent comment authors
Testpiloot
gast
Testpiloot

Beste Bill,
Mooi stuk over het geweten vroeger anders.
Leuk om over die oude Grieken te lezen.
Mij interesseert op dit moment de functie van en de opvattingen over het geweten in de Arabische of Islamitische cultuur. Kun je daar ook iets over schrijven?
Dan kun je dit onderwerp wellicht actueel maken.
Groetjes van Testpiloot.

Harry
gast
Harry

Beste Bill

Allereerst gefeliciteerd met je gewetensblog. Het draait uiteindelijk allemaal om goed en kwaad! Ik heb twee gewetensvragen:
1. Wordt de mens geboren met een geweten?
2. Indien ja. Zijn er opties? (“goed”, “slecht” “gewetenloos”).

Ietje
gast
Ietje

Je deelt de belangstelling voor raketten en sterren met mijn broer Pieter die, geloof ik, een jaartje ouder is dan jij.
Dank voor de heldere toelichting op deze website