Een stukje historie

Adam en Eva, de allervroegste historie.
De zondeval

Vroegste historie

Het begrip geweten zoals wij dat kennen is niet oud. Zo komt het in het Oude Testament niet voor, ook al kan het scheppingsverhaal, met de zondeval1, worden beschouwd als een beschrijving van het ontstaan van het geweten. Immers, na het eten van de appel, van de boom van Kennis van Goed en Kwaad, werden Adam en Eva bang en verborgen zij zich toen ze de stem van God hoorden, omdat ze zich van hun naaktheid bewust waren geworden en zich ervoor schaamden.

Pas in het Nieuwe Testament, en voornamelijk in de brieven van apostel Paulus, komt het geweten voor het eerst in de Bijbel voor. In  Paulus’ tijd was het begrip al wel bekend, zoals blijkt uit het werk van Cicero2 en de brieven van Seneca 3. Opmerkelijk is dat Paulus vaak over het goede geweten schrijft, terwijl de oudste betekenis van het Latijnse conscientia meestal een slecht geweten aanduidt.

De Middeleeuwen

Tijdens de vroege Middeleeuwen, het tijdperk van de Scholastiek, werden kloosters centra van kennis en onderwijs, maar ook van contemplatie. Zelfonderzoek naar de juistheid van eigen doen en  laten, hoorde daar ook bij, evenals belijdenis van eigen zonden, eerst in de monnikengemeenschap, later tegenover een vaste leidsman. Dit werd geleidelijk aan ook voor leken, in de vorm van de biecht, geïntroduceerd 4.

Later, in de 13e eeuw, werd het biechten voor alle gelovigen verplicht gesteld, waardoor het zelfonderzoek sterk werd gestimuleerd. Dit heeft waarschijnlijk invloed gehad op de opvattingen over en beleving van het geweten5.
In diezelfde tijd schreef Thomas van Aquino6, filosoof en kerkvader, als een van de eersten, een uitgewerkte verhandeling over het geweten. Hij maakte daarbij onderscheid tussen een aangeboren gedeelte, met ‘onweerlegbare’ morele principes (zoals: “je moet het goede doen en het kwade mijden”; “wat je niet wilt dat jou geschiedt, doe dat ook een ander niet”; “heb respect voor uw ouders”, etc.) en een rationeel gedeelte dat, met vallen en opstaan, die principes in de dagelijkse praktijk moest zien te brengen, wat ook weer nieuwe, generaliseerbare principes zou opleveren voor vergelijkbare, toekomstige situaties. Het eerste noemde hij synderesis (juister is: synteresis). Deze visie domineerde lange tijd de Scholastische filosofie7. Met de Verlichting maakte deze plaats voor de opvatting van het geweten als vermogen tot het maken van moreel onderscheid (enigszins vergelijkbaar met het vermogen tot zintuiglijk waarnemen).
(Voor ons is interessant dat in de hedendaagse discussie over de oorzaak van psychopathie (mensen ‘zonder geweten’) het begrip synderesis weer is opgedoken vanwege de idee dat psychopaten (of sociopathen) dit zouden missen8.)

Latere ontwikkelingen

Nog een andere ontwikkeling was van groot belang, namelijk de leken-emancipatie die volgde op de uitvinding van de boekdrukkunst, halverwege de 15e eeuw. Gelovigen werden erdoor in staat gesteld zelf de Bijbel –tot dan toe beschouwd als bron van alle kennis– te bestuderen, waardoor ze hun eigen  opvattingen over de wereld, en dus ook over ethische kwesties, konden vormen. Ze waren daarvoor niet langer afhankelijk van de interpretaties door de geestelijkheid.

Door de Reformatie werd dit proces nog versterkt. Er werd daarbij veel nadruk gelegd op de zondigheid (erfzonde) van de mens en de verantwoordelijkheid die daaruit voortkwam om daar zelf iets aan te doen. Dit alles leidde tot een verdere individualisering van het geweten. 9

Recente historie

Zo zijn er natuurlijk meer historische invloeden geweest. Denk bijvoorbeeld aan de Verlichting, de Franse Revolutie, de opkomst van het Socialisme en Liberalisme, en de (wereld)oorlogen.

Het bovenstaande geeft slechts voorbeelden van het soort van invloeden waardoor inzicht in en beleving van het geweten in de loop van de tijd veranderen.  Dergelijke veranderingen kunnen ook door culturele invloeden optreden.

Aandachtsgebied

Vanwege deze veranderlijkheid en de complexiteit van het begrip, beperk ik het aandachtsgebied in het hiernavolgende tot informatie over de moderne tijd, afkomstig uit de invloedssfeer van de Westerse cultuur.
Bespreking van culturele invloeden komt in een later stadium aan bod.

———————–———-  I.1  ————————— ©2015 horsey

← naar vorige hoofdstuk: Wat is het geweten?
naar volgende hoofdstuk: Betekenis van het woord


Informatie over de website Wegwijs of Inhoudsopgave

Plaats een reactie → klik op Discussie

Gebruik de Terug-knop linksboven om terug te gaan naar de vorige webpagina.


  1. Gen. 3:6
  2. (106 – 43 vC)
  3. (4 vC – 65 nC)
  4. Ganzevoort, 1996
  5. Langston, 2015
  6. (1225 –1274)
  7. Langston, 2015
  8. Stout, 2005
  9. Gude, 2010